OCHRONA RYBITW W DOLINIE GÓRNEJ WISŁY

Kolonia rybitw rzecznych na platformie - żwirownia w Dworach.
Foto J. Betleja.



RYBITWY W DOLINIE GÓRNEJ WISŁY

     W Dolinie Górnej Wisły regularnie do lęgów przystępują trzy gatunki rybitw: rzeczna (w liczbie 350-400 par), czarna (60-80 par), białowąsa (200-300 par), a rybitwa białoskrzydła jedynie sporadycznie. Dla rybitwy rzecznej najważniejszymi miejscami lęgowymi są wyspy na zbiorniku Goczałkowickim oraz na żwirowniach w Bielanach, Jankowicach, Smolicach oraz Rajsku. Rybitwa czarna lęgnie się w zależności od obecności pływajacych kożuchów gnijących roślin na stawach hodowlanych oraz na Zbiorniku Goczałkowickim. Rybitwa białowąsa w dolinie zaczęła gniazdować dopiero w roku 1986 i do tej pory trwa wzrost liczebności tej populacji. Gatunek ten tworzy kolonie lęgowe wśród obfitej roślinności wodnej, szczególnie manny mielec, grzybieńczyka wodnego i rdestów. W niektórych miejscach gdzie warunki na stawach i zbiornikach wodnych są szczególnie dogodne przystępuje do lęgów nawet 100 par.

 

 

 

 

Wygląd zewnętrzny

Rybitwa czarna jest ubarwiona jednolicie w kolorze grafitowoszarym, z nieco ciemniejszą głową niż reszta ciała. Foto. M. Karetta.

Niewiele większa od niej rybitwa białowąsa jest z wierzchu jasnopopielata, a na głowie ma czarną czapeczkę. Spód ciała ma natomiast grafitowoczarny. Całości dopełnia ciemnokarminowy dziób i nogi. Nazwa tej rybitwy pochodzi od białego pola pomiędzy ciemną czapeczką i spodem, co może kojarzyć się z wąsem, w tym przypadku akurat białym. Foto. M. Karetta.

Największa spośród tych trzech gatunków - rybitwa rzeczna, ma również czarą czapeczkę, wierzch jest jasno popielaty, spód ciała natomiast biały. Foto. M. Karetta.

Biologia lęgowa

     Rybitwy to ptaki monogamiczne, co oznacza, że oboje partnerzy razem opiekują się jajami oraz pisklętami. Podczas toków samce karmią samice upolowanymi rybkami, które partnerki chętnie zjadają. Gniazdo rybitwy czarnej to niewielki, pływający wianuszek zgniłych roślin wodnych. Na stawach upodobały sobie "pływające kożuchy", które są dla niej bezpiecznym miejscem do założenia kolonii lęgowej. Tam też składają zwykle po trzy jaja, z których po trzech tygodniach wysiadywania wykluwają się małe, brązowoczarne pisklęta. Po dwóch dniach potrafią już opuszczać gniazdo i wędrować po pływającej roślinności i skutecznie uciekać przed drapieżnikami. W kolonii rybitwy czarne są hałaśliwe i agresywne, gdy ktoś niepożądany znajdzie się w pobliżu ich gniazd. Wydają skrzeczące dźwięki i nadlatują nad głowę człowieka symulując bezpośredni atak.

     Rybitwa białowąsa nie musi mieć istniejącej już podstawy pod gniazdo. Sama buduje z liści i łodyg roślin wodnych sięgającą nawet średnicy 1 metra platformę, w środku której mości z delikatniejszych części roślin, małą czarkę, w której składa trzy zielonkawe jaja. Przez cały trzytygodniowy okres wysiadywania gniazdo jest nieustannie dobudowywane, ponieważ rośliny, z których jest ono zbudowane gniją i topią się. Rybitwy te są bardzo agresywne przy swojej kolonii i zaciekle bronią jaj, młodych i z takim trudem wybudowanych gniazd.  

Gniazdo rybitwy rzecznej na platformie.  Foto Piotr Rymarowicz.


     Rybitwy rzeczne zakładają gniazda na wyspach na stawach, żwirowniach lub innych akwenach. Wygląda ono niepozornie, jest to jedynie niewielkie wgłębienie w ziemi, z małą ilością materiału roślinnego, często osłonięte przez krzewy. Wyspy są wykorzystywane jako miejsce zakładania gniazd przez wiele innych ptaków gniazdujących w koloniach, stąd często z rybitwą rzeczną gniazdują też mewy śmieszki. Po 3 tygodniach wysiadywania wylegają się puchate pisklęta rybitw, które są karmione przez rodziców małymi rybkami, owadami oraz kijankami. Po około 28 dniach życia uzyskują zdolność do lotu.

     Po okresie lęgowym, który zwykle kończy się na początku sierpnia, rybitwy rozlatują się z miejsc lęgowych i można je wtedy zobaczyć nad innymi wodami. Gromadzą się wtedy nawet w większe grupy i można je oglądać jak latają i żerują nad lustrem wody na stawach, na jeziorach i nad innymi zbiornikami wodnymi w cał ym kraju.

     Rybitwy są doskonałymi lotnikami i wędrują na znaczne odległości. Po lęgach, już w sierpniu rozpoczynają powolną wędrówkę na południe. Rybitwa czarna i rzeczna wędrują wzdłuż wybrzeży morskich i zimę spędzają nad atlantyckimi brzegami Afryki, podczas gdy rybitwa białowąsa natomiast zimuje głównie w delcie Nilu. Najdalej wędruje rybitwa rzeczna, a jeden ptak zaobrączkowany jako pisklę na żwirowni "Zakole A" w Jankowicach doleciał aż do Republiki Południowej Afryki. 

Zagrożenia

     Rybitwa czarna, białoczelna, białoskrzydła oraz rzeczna zmniejszają swoją liczebność w znacznej części Europy. Populacje tych gatunków maleją także w naszym kraju. Ptaki te wymienione są dokumentach Unii Europejskiej jako gatunki, które należy szczególnie chronić wraz z ich siedliskami. Zanik wysp, żwirowisk, starorzeczy w wyniku regulacji rzek, osuszanie terenów bagiennych, zmniejszenie się ilości roślin o liściach pływających spowodowane intensyfikacją gospodarki rybackiej są przyczynami, które wpłynęły na to, iż ptaki te stają się coraz mniej liczne. Największym zagrożeniem dla rybitw z terenu Doliny Górnej Wisły (rzecznej oraz czarnej) jest zanik dogodnych miejsc do zakładania gniazd. Przyczynami tego są: remonty stawów, likwidacja płycizn, zgrupowań roślin o pływających liściach, usuwanie kożuchów gnijących roslin oraz wycinanie wynurzonych roślin wodnych. Miejscem najliczniejszego występowania rybitw jest zbiornik wody pitej w Goczałkowicach, gdzie jeszcze w latach 90. XX wieku gniazdowało 160 par rybitwy czarnej oraz około 120 par rybitwy rzecznej. Niestety wezbrania wody po letnich deszczach niszczą lęgi tych ptaków, przez co w niektóre lata rybitwy nie wychowują ani jednego młodego.

     Rybitwa białowąsa jest wyjątkowym gatunkiem w polskiej faunie, bowiem do końca lat osiemdziesiątych była bardzo rzadka, sporadycznie gniazdowała jedynie w południowo wschodniej Polsce. Dopiero w latach 90. nastąpił gwałtowny wzrost liczebności tego ptaka. Mimo tego, że jest umieszczona w Czerwonej Księdze Zwierząt jako gatunek nieliczny w naszym kraju, obecnie nie wymaga specjalnych zabiegów ochronnych.

Platformy dla rybitw - próba czynnej ochrony

Platformy o wymiarach 3x3 m z kolonia rybitw rzecznych. Fot. Piotr Rymarowicz.


     Celem projektu jest zwiększenie liczby par lęgowych rybitwy rzecznej i czarnej. Mimo dużej bazy pokarmowej jaką oferują liczne zbiorniki wodne, gniazduje tutaj niewiele tych ptaków. Na 10 ha lustra wody przypada tutaj po 0,3 pary rybitwy rzecznej i białowąsej oraz 0,08 pary rybitwy czarnej. Przyczyną tego jest niewielka liczba miejsc dogodnych do gniazdowania. Dla rybitwy rzecznej umieszczono na stawach rybnych oraz żwirowniach 27 drewnianych platform wypełnionych żwirem o wymiarach od 1,5x1,5m do 3x3m. Miały one zastąpić ptakom żwirowe wyspy - ich ulubione miejsca gniazdowe. Dla rybitwy czarnej zamocowano 90 platform z umieszczonymi szczątkami roślinnymi na ich powierzchni. Przypominały one pływające kożuchy roślinności wodnej. Nasze rybitwy rzeczne od razu zaakceptowały nowe miejsca lęgowe. W roku 2003 gniazdowało na nich 65 par tych ptaków a w 2004 założyło tam swoje gniazda 168 par, co stanowi około 40% populacji tego gatunku w Kotlinie Oświęcimskiej.
Rybitwy czarne niestety nie zajęły swoich nowych miejsc gniazdowych, uprzedziły je w tym mewy śmieszki, które zbudowały tam swoje gniazda. Jest to pierwsza próba czynnej ochrony rybitw w Polsce rozpoczęta na taką skalę. Zdobyte doświadczenie i pierwsze efekty wskazują na skuteczność tej metody w ochronie tych gatunków ptaków.

 

 

 


Pisklę rybitwy rzecznej na sztucznej platformie. Fot. Mateusz Ledwoń.


Gniazda rybitwy rzecznej na platformie.
Platformy o wymiarach 3x3m -  żwirownia Dwory. Fot. Piotr Rymarowicz.

 

Gniazdowanie rybitw rzecznych na sztucznych platformach w Dolinie Górnej Wisły

Lokalizacja

Powierzchnia platform m2

Liczba gniazd 2003r.

Zagęszczenie gniazd na m2

Powierzchnia platform m2

Liczba gniazd 2004r.

Zagęszczenie gniazd na m2

Stawy Adolfin

 

9

8

0,89

9

18

2,00

9

15

1,67

9

9

1,00

9

12

1,33

9

12

1,33

Stawy Zaborze

3

1

0,33

3

1

0,33

2,25

3

1,33

2,25

1

0,44

3

1

0,33

2,25

1

0,44

Stawy Grojec

3

1

0,33

 

 

 

2,25

0

0,00

Stawy Monowskie

2,25

1

0,44

 

 

 

4

2

0,50

Stawy Wola

2,25

1

0,44

2,25

5

2,22

4

4

1,00

4

2

0,50

4

11

2,75

3

7

2,33

Stawy Brzeszcze

2,25

1

0,44

2,25

1

0,44

2,25

3

1,33

2,25

1

0,44

3

4

1,33

3

2

0,67

Stawy Skidzin

2,25

0

0,00

2,25

0

0,00

2,25

0

0,00

2,25

0

0,00

Stawy Gołysz

 

 

 

4

1

0,25

4

1

0,25

Żwirownia Dwory

9

7

0,78

9

13

1,44

9

15

1,67

9

12

1,33

9

12

1,33

9

9

1,00

Żwirownia Palczowice

4

6

1,50

4

9

2,25

3

4

1,33

3

3

1,00

Żwirownia Zakole B

2,25

1

0,44

2,25

5

2,22

4

1

0,25

4

6

1,50

suma

84,25

65

0,77 (średnio)

129

168

1,30 (średnio)

     Zgodę na umieszczenie platform lęgowych wyrazili właściele, dzierżawcy stawów rybnych oraz żwirowni z terenu Doliny Górnej Wisły. Bez ich pomocy, zainteresowania, zaangażowania w ochronę ptaków przeprowadzenie wielu działań nie byłoby możliwe. SERDECZNIE DZIĘKUJEMY!

     Przedsięwzięcie finansowane jest przez Program Małych Dotacji GEF (United Nations Development Programme - Small Grants Programme) oraz przez Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie (WFOŚiGW).

     Projekt „Ochrony Rybitw w Dolinie Górnej Wisły” jest realizowany przez Lokalną Grupę OTOP - Ornitologiczną Grupę Roboczą Doliny Górnej Wisły CZAPLON oraz Towarzystwo na rzecz Ziemi przy współpracy z właścicielami stawów rybnych i żwirowni.

Tekst: Mateusz Ledwoń (koordynator projektu) lmkp@poczta.fm, Jacek Betleja. 

DO GÓRY